Kaitito

Kingi Kiriona

Kua hau ngā rongo o Kingi Kiriona (nō Ngāti Ruanui, Ngā​ti Kahungunu, Ngāti Apa) mō ā​na titonga waiata, mo āna mahi whaikōrero me āna mahi a Rēhia anō hoki.  I puta tuatahi ai tōna rongonui i te wā e kuraina tonutia ana ia,  ka eke ia ki ngā taumata whakaihuwaka o ngā whakataetae Manu Kōrero mō te wāhanga reo Māori me te wāhanga reo Pākeha.  Ko taua momo rā i kawea atu e ia ki ngā whakataetae kapa haka ā-rohe tatū atu ki Te Matatini. 

Pānui tonu

Ngā waiata a te kaitito
Te Ipukarea

Poukai ki Te Arawa

  • Kaitito: Kingi Kiriona,
  • Tau: 2012
  • Momo: Whakaeke
  • Namatoro: KIR005

Ngā Kupu

               (Kōrero)
               I te matenga o Te Arikinui Te Atairangikaahu

               Nā Pikiao te tono, ko te rā o tōna koroneihana
               Hei rā poukai ki Te Arawa.
               Nā Tūheitia te whakaae
5             ‘He kuwaha whānui kua puare
               Ki te puna tangata me te puna kai e’[1]

               E rau rangatira mā[2],
               Huia mai ki te tāwara
​               O te kai a Te Arawa e!

​10           E rau rangatira mā
               Kia teretere mai
               Kei riro i Te Iti Kahurangi e!

               E Rongo, whakairihia ake ki runga
               Kia tīna, hui e, tāiki e!

​15           Haupū mai rā ki runga ki te
               Rotorua-nui-a-Kahumatamomoe!
               E, me poukai tātou!
​               Nāu te rourou, nāku te rourou
               Ka totō te puna kai, totō te puna tangata
​20           E te iwi ruku kapa o Te Arawa
               Anei te toru kapa a Tainui[3]
               Te rourou iti[4] a haere mai nei
​               Ringiringi te kete ki te whakatekau
               Ki te tāwhara kai atua[5]
​25           Hei aha? Hei utu i te kai korikori[6]
               Hei aha? Hei utu i te kai i ngā kai
               Nō te kete rukuruku a Whakaotirangi[7]
​               Ka noho  i a Tamatekapua
               Ko te uretū i paratī mai ai
​30           Te ure tārewa o Te Kīngitanga
               Ko Pikiao, he pou tangata,
               He pou whenua, e te poukai
               Ki Te Arawa!

               Wāhia ngā rua, hākarimatatia[8]
​35           A, te hākari, a ha ha!
              Hākari ki te hua o te manaaki
              Hākari ki te haka a Tāne Rore
              Pūnaunau te whataroa a Manaia
​              Mōrurururu ana!  Mōrurururu ana!

​40          He aha te kai a te rangatira e?
​              E ko te kai a Te Arawa!

Ngā whakamārama

I te matenga o Te Arikinui Te Atairangikaahu, nā Pikiao te tono, ko te rā o tōna koroneihana hei rā poukai ki Te Arawa.  Nā Tūheitia te whakaae, he kuwaha whānui kua puare ki te puna tangata me te puna kai e!

[1] He mea tiki atu e Tāwhiao tēnei kōrero i tā Tītokowaru o Taranaki, hei whakamārama mō te kaupapa o te Poukai.  Hei tāpiri, ko te ingoa tuatahi o te ‘Poukai’, ko te ‘Punakai’ nō roto hoki i te kōrero a Tītokowaru.
[2] Ko tēnei momo pao hei rāhiri i te tangata ki te kai, he tikanga rongonui i roto o Tainui.
[3] Ko tētahi o ngā tikanga o te Poukai, ka tomo ana te tangata ki te whare ki te kai, me tuku e ia he whakaaro ki roto i te kete.  I ngā rā o mua, ko te toru kapa te tino o aua whakaaro, i takea mai i te kōrero a Tāwhiao: ‘Hara mai e te toru kapa, hei utu i te kai korikori e’
[4] He nui ngā kōrero mō ‘te rourou iti’, heoi te whakarāpopototanga i konei, he kupu whakarite mō te iti o tētahi tira haere.  I takea mai i roto i ngā kupu whakaohiti a Parewhete ki tana tāne ki a Wairangi me tōna taua, e mea ake rā: ‘He aha koe i haere mai ai i te rourou iti a Haere; tē noho atu ai i te tokanga nui a Noho?’
[5] Ko te ‘whakatekau’, te ‘rau-kai-atua’, te ‘tāwhara-kai-atua’; he karangatanga katoa ēnei mō ngā takoha ki tētahi poukai.
[6] Nō roto mai i te kōrero a Tāwhiao, kua kōrero kētia i runga ake nei.  Hāunga tā Tāwhiao, ko tētahi atu o ōna tikanga i konei ko te kai o te korikori i roto i te horopaki o te kapahaka me Te Matatini.
[7] Ki tā Tainui, koinei kē te kete i haria mai ai te kumara ki Aotearoa.
[8] He mea kapo mai i ngā kōrero mō Ngāruawāhia, me tōna hiwi maunga Te Hākarimata.